कञ्चनपुर ।
कञ्चनपुरको कृष्णपुर नगरपालिका–१ निगालीकी २८ वर्षीया कमला आउजीसँग सबै सुविधा थिए । पक्की घर, उज्यालो कोठा र सुरक्षित ओछ्यान। तर महिनावारी भएपछि महिनावारी विभेदका कारण त्यो घर उनका लागि निषेधित क्षेत्र बन्यो। उनलाई घरनजिकैको अँध्यारो, जीर्ण र साँघुरो गोठ(देखिने महिनावारी विभेदको स्वरुप)मा बस्न बाध्य पारियो। त्यहीँ, जहाँ बिजुली थिएन, ओछ्यान थिएन, न त सुरक्षाकै प्रत्याभूति।
शुक्रबार राति साढे १२ बजेतिर, जब गाउँ निदाएको थियो । गोठमा नै भएपनि कमला पनि सायद निद्रामै थिइन । एक्कासि करेत सर्प आएर उनलाई डस्यो। झलारीस्थित इलाका प्रहरी कार्यालयका अनुसार उनलाई राति नै उपचारका लागि सेती प्रादेशिक अस्पताल पुर्याइयो। तर शनिबार बिहानै उनले प्राण त्यागिन्। यो केवल एउटा सर्पदंशको खबर होइन। यो महिलामाथि महिनावारीको समयमा गरिने व्यवस्थागत हिंसा, सामाजिक बहिष्कार, र अन्धविश्वासको कालो दस्तावेज हो। कमलाको मृत्यु दुर्घटना होइन । महिनावारीका देखिएको विभेद, मौनता, हाम्रो संकीर्णता र व्यवस्थाको उपेक्षाको परिणाम हो।
तीन दशकभन्दा बढी भइसक्यो, महिनावारीलाई मर्यादित बनाउने बहस सुरु भएको । महिनावारी विभेदका कारण मृत्यु भोग्न बाध्य कमलाको गाउँमा पनि गोठ हटाउने अभियान भएकै थिए । तर, समाज र राज्यले महिनावारी विभेदका कारण हुने भयावह समस्यालाई सामान्य लिएका कारण पटक पटक यस्ता घटना भइरहेका छन् ।
तीन महिना अघिमात्र राष्ट्रियसभाले ‘मर्यादित महिनावारी’ सम्बन्धिको संकल्प प्रस्ताव पारित भएको थियो। यो गर्वको विषय थियो। तर त्यसयता सरकारका सम्बन्धित निकायहरू चुपचाप छन्। नीति त बनाइयो, तर बजेट छैन, कार्यक्रम छैन, न त कुनै कार्यान्वयनको स्पष्टता छ। महिनावारी भएका बेला किन ओछ्याउन, थाल दैनिकी फेर्न पर्दैन भनेर कमलाहरुलाई सिकाइएको छैन ।
अझ स्थानीय तहको अवस्था झन् निराशाजनक छ। अधिकांश पालिकामा महिनावारीसम्बन्धी कुनै कार्यक्रम छैन, बजेट पनि छैन। अपवादबाहेक, पालिका प्रमुख र प्रतिनिधिहरू अझै महिनावारीलाई ‘अपवित्रता’सँग जोडेर हेर्छन्। महिनावारीका पाँच दिन महिनावारी हुने व्यक्तिलाई आफ्ना सबै हक र स्वतन्त्रताबाट अलग्याइन्छ ।
राज्य उदासिनता
कमलालाई सर्पले डसेको खबर राति नै आयो। तर उपचारको पहुँच, तत्परता र समन्वयमा अत्यन्त ढिलाइ भएको देखिन्छल । सेती प्रादेशिक अस्पताल पुर्याइए पनि बचाउन सकिएन। ग्रामीण क्षेत्रका हजारौं महिलालाई महिनावारीकै समयमा ज्यान जोखिममा राखेर गोठमा पठाइन्छ, जहाँ सर्प, कीरा, चिसो वा आगलागी कुनै पनि खतरा कुनै पनि बेला हुन सक्छभनेर तीनै तहका सरकाले संवेदनशीलता देखाएको पाइदैन । तर हाम्रा स्वास्थ्य नीति, महिला अधिकार कार्यक्रम, तथा आपतकालीन सेवा प्रणाली यी सबै जोखिमप्रति असंवेदनशील देखिन्छन्।
कमलाको मृत्युले हाम्रो आँखामा आँखा जुधाएर सोधिरहेको छ-पक्की घर हुँदाहुँदै पनि मलाई किन मारेको ? के राज्यले अब सम्पूर्ण महिनावारी विभेद अन्त्य गरेर यसको जवाफ दिन सक्छ ?
